Ontdek de Joodse begraafplaats

Ooit waren er tot in de kleinste plaatsen in Nederland Joodse gemeenten; lokale groepen Joden die georganiseerd waren rond een synagoge. Maar na de Tweede Wereldoorlog werden er door de gedecimeerde Joodse gemeenschap talloze Joodse gemeenten opgeheven of samengevoegd. De Joodse begraafplaats aan de Lyceumstraat in Oldenzaal is een stille getuige van verdwenen Joods leven. 

OLDENZAAL - Van de 238 Joodse begraafplaatsen die Nederland nog heeft, beheert het NIK (Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap) er 160. Het gaat om begraafplaatsen op die plekken waar geen actieve Joodse gemeente meer is. Er staan geen bomen en geen struiken op de Joodse begraafplaats. Aan de zijde van de Sparstraat staan nog wel die mooie, krachtige eikenbomen die gespaard zijn gebleven tijdens de afgelopen renovatie van de Carmelstraat en de Sparstraat. Op de hoek van de Sparstraat - Lyceumstraat is een ontmoeting- en herdenkingsplek aangelegd waar passanten op de geplaatste informatiezuil de geschiedenis van deze begraafplaats kunnen ontdekken. Zeer binnenkort worden de kijkgaten in de muur gemaakt, waardoor jong en oud een blik kan werpen over de begraafplaats. Deze is in principe niet openbaar toegankelijk namelijk. De begraafplaats heeft vele graven en er is een metaheerhuisje dat er al meer dan honderd jaar staat. De graven liggen er tot in de eeuwigheid; van grafruiming is geen sprake.

Monumentendag
Op zondag 10 september, Open Monumentendag, kunt
u een kijkje nemen op de Joodse begraafplaats aan de Lyceumstraat. Samen met de Stichting Stolpersteine Oldenzaal en vrijwilligers wordt u ter plaatse welkom geheten en zullen wij u op gepaste wijze rondleiden en informeren. De rondleiding kan tussen 11.00 en 15.00 uur. U wordt vriendelijk verzocht om rekening te houden met de geldende voorschriften en gebruiken. De begraafplaats heeft een zelfde heiligheid als een synagoge. Dit betekent: heren bedekken hun hoofd. Men loopt niet over de graven, maar volgt de paden. Er wordt niet gegeten of naar muziek geluisterd op de begraafplaats. Volgens Joods gebruik, leg een steentje neer op het graf van degene die u heeft bezocht. Uit respect voor de overledene en om de nabestaanden te troosten met de gedachte dat de dierbare is bezocht. Heb je interesse om als vrijwilliger of als toekomstig bestuurslid toe te treden tot de Stichting Stolpersteine Oldenzaal neem dan contact op met voorzitter Stichting Stolpersteine Lies Koster: Kosterlies@gmail.com

Levend Erfgoed
De openstelling past ook goed binnen het thema van de Open Monumentendag dit jaar: ‘Levend Erfgoed’. Dit jaar is het twintig jaar geleden dat het UNESCO-verdrag voor de Bescherming van het Immaterieel Cultureel Erfgoed is gesloten. Ook op de Oldenzaalse begraafplaats liggen verborgen verhalen van mannen en vrouwen van ver voor de oorlog 1940-1945. Verhalen over de begraafplaats in het algemeen en over de mensen die er begraven liggen. Het waren Joodse gezinnen, die vanaf 1834 hun eigen synagogale diensten hielden en in 1837 ook een eigen begraafplaats kregen. In de negentiende eeuw waren de Joodse gemeenschappen in de plattelandsgemeenten actief. Al voor de Tweede Wereldoorlog vertrokken veel Joden naar de grotere steden. Na vijf oorlogsjaren zijn hele gemeenschappen definitief verdwenen, met vaak alleen een begraafplaats als het laatste tastbare erfgoed dat is gebleven.

Tradities
Op de begraafplaats staat een metaheerhuisje, waarin vroeger de rituele reiniging van de overledenen plaatsvond. Gestorven mannen werden door mannen gereinigd, vrouwen door vrouwen. Daarna doen ze het lichaam een eenvoudige linnen doodskleed aan en leggen het in een eveneens eenvoudige doodskist. Vervolgens vond er in het metaheerhuisje een dienst plaats. De grafstenen zijn eenvoudig en nauwelijks versierd. Het graf draagt vaak een afbeelding met twee zegenende handen. Soms zie je ook een Davidster. Er is nauwelijks verschil tussen arm en rijk. Er zijn begraafplaatsen waar de grafstenen plat liggen, op de Asjkenazische staan ze rechtop. Ten minste eenmaal per jaar komen de nabestaanden bij het graf, dan leggen zij een steentje op het graf. Het NIK gaat bij zoveel mogelijk begraafplaatsen passende informatiezuilen plaatsen. Nu ook in Oldenzaal, naar aanleiding van een ingezonden Stadsidee in 2021. Op de informatiezuilen wordt informatie aangereikt en aandacht geschonken aan de geschiedenis en deze verwijzen naar het grotere verhaal van de verdwenen Joodse gemeenschappen.

Door Martin Meijerink